Hội Gióng là ngày lễ hội kỷ niệm đức Thánh Gióng tức Phù Ðổng Thiên Vương. Xưa kia, hội Gióng được tổ chức tại làng Phù Ðổng, tỉnh Bắc Ninh. Ngày nay hội Gióng được tổ chức tại nhiều địa phương như hội Gióng ở Phù Ðổng, Xuân Ðỉnh, đền Sóc (Hà Nội) và hội Gióng ở Chi Nam. Trong số bốn hội trên thì Hội Gióng Phù Ðổng (nay thuộc Gia Lâm Hà Nội) có quy mô và tổ chức công phu nhất (2).

Ðây là ngày lễ hội lịch sử truyền thống, được tổ chức hàng năm vào ngày 9 tháng tư âm lịch ( kéo dài từ 6 đến 12 tháng 4) gồm các nghi lễ như rước nước từ giếng trước đền Mẫu (6 tháng 4), rước cờ từ đền Mẫu đến đền Thượng (7 tháng 4), nhất là cuộc diễn trận Phù Ðổng Thiên Vương đánh giặc Ân (9 tháng 4) rất vui vẻ nhộn nhịp, thu hút đông đảo dân chúng các làng tổng đến tham dự, nên ca dao có câu:

“Mồng bảy hội Khám,
Mồng tám hội Dâu,
Mồng chín đâu đâu
Thì về hội Gióng.”

Từ Hà Nội, muốn đến làng Phù Ðổng phải qua cầu Long Biên rồi theo quốc lộ số 1 đi về hướng Bắc Ninh qua sông Thiên Ðức.

Tại làng Phù Ðổng có hai đền thờ: Ðền Thượng xây rất đồ sộ, kiến trúc theo lối cổ, thờ Phù Ðổng Thiên Vương, và đền Hạ nhỏ hơn, thờ đức Thánh Mẫu là thân sinh ra Thiên Vương. Theo Ðại Nam Nhất Thống Chí (3), ngôi Ðền Thượng còn gọi là Ðền Ðổng Xung Thiên Thần Vương, xây từ đời Hùng Vương, được vua Lê Thái Tổ phong là Xung thiên thần Vương.

Ngày diễn trận là điểm nóng của Hội Gióng.

Dân làng xã cử ra các thanh thiếu niên từ 12 đến 26 tuổi làm ông Hiệu như Hiệu Cờ, Hiệu Chiêng, Hiệu Trống và Hiệu Trung Quân tượng trưng cho các Tướng của Phù Ðổng Thiên Vương, được che lọng và phải chay tịnh trong thời gian hành lễ.

Quân lính được chọn từ các dân đinh tuổi 18 đến 36, họp thành 10 cơ, mỗi cơ có 1 cơ trưởng và 15 cơ binh (tất cả là 160 người). Cơ binh đóng khố đen, ở trần hoặc mang khăn choàng chéo từ vai trái xuống bên phải, và đeo túi mầu đen bên trái. Mỗi người lính còn cầm một chiếc quạt và đội mũ tế mầu đen. Cơ trưởng đi thêm đôi giầy và mặc áo thụng xanh.

Ðóng vai tướng giặc Ân lại là 28 cô gái tuổi từ 10 đến 13, ăn măc sặc sỡ và được cha mẹ trang điểm hết sức lộng lẫy. Vì quân tướng nước Văn Lang là các trai tráng hùng mạnh, nên tướng giặc phải tượng trưng bằng các cô gái bé nhỏ yếu đuối!

Ngày mồng 8 tháng 4, các cô gái đóng vai tướng giặc, trong đó có 2 người luân phiên đóng vai tướng chỉ huy. Tất cả các cô gái đều được đeo nữ trang, trang điểm phấn son và ngồi kiệu hoa, có lọng che thật đẹp.

Ngày mồng 9 là cuộc diễn trận chính thức: Trước hết là lễ tế cờ tại đền. Sau tiếng nổi hiệu báo động có giặc, các ông Hiệu và quân lính tề tựu tại đền hô to : “Tuân lệnh”, rồi lấy binh khí ra khỏi giá và đợi lệnh ở sân đình.

Ban múa Lào múa và hát khúc quân ca (bài hát truyền từ đời Lý) trước khi tiến quân.

Mặt trận dàn ra, tượng trưng bằng 3 chiếc chiếu. Ở giữa mỗi chiếu (tượng trưng cánh đồng), úp 1 cái bát trên 1 tờ giấy (tượng trưng đồi núi vàmây trời).

Cuộc giao phong với quân giặc cũng được tượng trưng bằng cuộc múa cờ “Ba ván ngược” trên 3 chiếc chiếu lần đầu khi ông Hiệu cờ lấy chân khều cái bát và tờ giấy (tượng trưng quân vượt qua mây núi) rồi múa cờ từ phải sang trái. Sau đó có tiệc lớn khao quân. Tiếp theo là múa cờ “Ba ván thuận” từ trái sang phải khi quân giặc trở lại. Cuối cùng, quân ta toàn thắng, quân giặc thua. Các tướng giặc đều quỳ xuống xin hàng. Hai tướng giặc chỉ huy bị lột mũ áo tượng trưng cho sự hành quyết. Các tướng giặc khác được khoan hồng.

Trong khi phất cờ giao phong, các túi nhỏ đựng trầm và bươm bướm được tung ra và dân chúng cướp lấy đem về lấy phước. Dân làng cũng cướp các mảnh chiếu bị xé nát sau mỗi trận giao phong để lấy hên.

Ngày mồng 10 duyệt binh thắng trận, có mổ bò, lợn khao quân. Các tướng giặc được khoan hồng mang lễ tới triều kiến Thiên vương cũng được thết tiệc.

Thế là “Thiên Hạ Thái Bình.” Cờ trắng đầu hàng của giặc được cắm khắp đầu đường, và các trò vui chơi được tổ chức ngày đêm không dứt. Bởi vậy, ca dao còn có câu:

“Mồng chín tháng tư,
Không đi Hội Gióng cũng hư một đời.”

Hội Gióng quả nhiên là những ngày lễ hội đáng ghi nhơ,ù kỷ niệm Phù Ðổng Thiên Vương, một Thiên Tướng trẻ tuổi có công đánh giặc Ân, cứu dân cứu nước, một vị tướng quân vô danh, chỉ mang tên một làng Việt Nam, làng Phù Ðổng.

Sách Tham Khảo:
(1) “Hội Hè Ðình Ðám” của Toan Ánh
(2) “Non Nước Việt Nam” - Sách Hướng Dẫn Du Lịch, HN. 2002.
(3) Ðại Nam Nhất Thống Chí - Tập 4