Ăn Tết ngày xưa ...
Song Thuận

          Tết đối với người Việt ở quê nhà ngày xưa...là một ngày Hội, một ngày nghỉ lễ, nhất là Tết Nguyên Đán hàng năm vào ngày mồng một tháng Giêng âm lịch, được coi như một ngày Lễ Hội truyền thống thiêng liêng và trọng đại nhất. Trong những ngày Tết, tất cả các sinh hoạt bình thường đều ngưng lại: Công tư sở, trường học, chợ và các cửa hàng buôn bán đều đóng cửa, ngoại trừ các cửa hàng ăn và các nơi có trò chơi giải trí. Vì ngày Tết là dịp để tất cả mọi người được nghỉ ngơi, ăn chơi vui vẻ, nên dân gian có câu “vui như Tết”.
          Chuẩn bị Tết: Dân chúng Việt Nam chuẩn bị ăn Tết hàng tháng trước. Người ta lo tiền bạc, mua sắm quần áo mới, nhất là cho con trẻ, mua dự trữ thực phẩm, sơn phết dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ khang trang, tô điểm bàn thờ, trang trí nhà cửa với nhiều mầu hồng tượng trưng sự vui tươi may mắn, để ăn Tết. Dân làng thì lo “đụng heo” (mua chung 1 con heo vỗ mập chờ Tết chia thịt), nuôi gà sống thiến, mua cá thu cặp que để kho, mua lá dong, lá chuối để gói bánh chưng, bánh tét.
          Càng gần đến Tết, “không khí Tết” càng nhộn nhịp. Nhu yếu phẩm bắt đầu tăng giá do luật cung cầu. Dân tỉnh lo mua sắm thức ăn, mua hoa tươi như đào, cúc, mai, lay-ơn, huệ, và trái cây như bưởi, dưa hấu... Chợ Hoa, Chợ Tết tấp nập mở ra choán hết đường đi. Lưu thông tắc nghẽn. Dân làng thì mua sắm câu đối đỏ, tranh vẽ dân gian về treo. Nhiều nhà đã bắt đầu trồng cây nêu, mua tràng pháo, rắc vôi bột hoặc quét vôi trắng các gốc cây gần nhà để trừ ma quỉ...
          Đến 23 tháng chạp là ngày ông Táo về Trời. Tết đã đến cửa ngõ. Công sở làm việc lơ là, trường học được nghỉ hoặc chỉ tổ chức “Liên hoan Tất Niên”...Tại các làng quê, đình chùa đã vang rộn tiếng chuông tiếng trống. Dân làng tụ họp phân công trang trí lại ngôi Đình thờ Thành Hoàng, bàn bạc chương trình tổ chức thi mâm cỗ cho ngày mồng 2 Tết, hoặc sửa soạn dựng rạp cho gánh hát chèo, hát bội, cải lương từ tỉnh về lưu diễn. Trẻ em được nghỉ học sớm, chạy tung tăng nô đùa cùng mấy con vện, con vàng sủa nhặng ồn ào.Vài tiếng pháo đì đùng đã bắt đầu nổi lên làm mấy bác thợ cạo bị giâït mình khi lo cạo mặt, hớt tóc cho khánh hàng có đầu mới ăn Tết.
          Liên Hoan Tất Niên: Xưa tại Sài Gòn, các công tư sở, các trường Trung học cũng như các trường Đại Học kể cả tư gia, thường tổ chức Liên Hoan Tất Niên. Đây là những ngày vui của tuổi thanh xuân, của tình yêu đôi lứa đầy thơ mộng. Những buổi gặp gỡ, ca hát, ăn uống nhẩy nhót có khi thâu đêm suốt sáng tại tư gia, làm cho hương vị Tết thêm hương men nồng, say hết một đời chưa tỉnh!
          Báo Xuân: Nói đến Tết phải nói tới Báo Xuân, vì đó là món ăn tinh thần không thể thiếu. Tờ báo Xuân nào cũng có một hình bìa mầu sắc sặc sỡ vui tươi. Hình quả dưa hấu đỏ bổ đôi, hình hoa mai vàng ánh, hình hoa đào, hình cô gái đẹp má đỏ môi hồng, hình em bé bụ bẫm, hình lão trượng râu tóc bạc phơ, thân hình quắc thước...Nội dung tờ báo Xuân nào cũng có một bài “Sớ Táo quân” và một bài khảo luận về “Con Giáp” của năm mới! Năm nay Tết “Con Khỉ”, chuyện khỉ hẳn sẽ “bù khú” lắm!
          Ba mươi Tết: Thật sự Tết đã vào nhà. Ông Táo trở lại sau một thời gian vắng mặt chầu Trời. Nhà nhà đều lo rước Ông Bà Ông Vải về ăn Tết bằng một bữa ăn thịnh soạn cúng chiều ba mươi Tết. Tiếng pháo nổ râm ran khắp nơi, và pháo nổ nhiều nhất vào đêm Giao Thừa còn gọi là đêm Trừ Tịch, giao điểm giữa năm cũ và năm mới. Trong suốt 3 ngày Tết, tiếng pháo thường xuyên nổ liên tiếp không ngừng.
          Giây phút Giao Thừa thật thiêng liêng. Từ buổi tối, nhiều nhà còn thức canh nồi bánh chưng, cười rúc rích kể chuyện tiếu lâm, hoặc nín thở nghe kể chuyện ma. Cũng có khi chơi bài tam cúc chờ Giao Thừa. Mới 11 giờ 30 đêm. Ba Mẹ đã quần áo tươm tất, bày mâm ngũ quả ra giữa sân trống để chuẩn bị cúng Giao Thừa. Mâm ngũ quả gồm có bưởi, mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài. (Theo tiếng Nam đó là một lời cầu xin: Cầu dzừa đủ sài! Thật khiêm nhượng và dễ thương). Hỏi tại sao lại cúng bưởi, có cụ giải thích bưởi còn gọi là bồng tức là “bồng ông Phúc vào nhà”, theo câu đối của cụ Nguyễn Công Trứ: “Chiều ba mươi, nợ réo tít mù, co cẳng đạp thằng Bần ra cửa. Sáng mồng một, rượu say túy lúy, giơ tay bồng ông Phúc vào nhà.” Đêm Giao thừa, trai thanh gái lịch thường rủ nhau “đi lễ đi liếc” rất đông đảo ở chùa chiền, đền đài (như Lăng Ông ở Sài Gòn chẳng hạn), hoặc đi lễ nhà thờ.
          Sáng Mồng Một: là một buổi sáng đầu năm mới rất thiêng liêng. Hương trầm được đốt lên khói tỏa nghi ngút khắp nhà, quyện với mùi khói pháo nổ, tạo thành không khí Tết khó quên. Cả nhà ai cũng mặc quần áo mới, đi đứng rón rén, nhẹ nhàng, nét mặt tươi cười, dễ dãi. Kiêng những tiếng động lớn, tránh làm rơi rớt đồ đạc, bể chén đĩa xui xẻo cả năm. Kiêng quét nhà, giặt rũ, rửa chén, tắm rửa đầu năm (ai cũng lo “tắm tất niên” cả rồi). Tránh to tiếng, cãi nhau, mắng chửi, cãi lộn. Ai cũng chúc nhau những lời tốt lành, lì xì, mừng tuổi nhau. Mẹ chồng nàng dâu cho dù cả năm bất hoà, cũng đều tươi cười chúc phúc cho nhau. Không khí đầu năm mới thật là hoà bình và hạnh phúc.
          Pháo và Lân: Tục đốt pháo ngày Tết, ban đầu do sự tin tưởng vào tiếng động sẽ xua đuổi tà ma. Nhiều nơi, đêm Giao Thừa ngoài tiếng pháo, người ta còn dùng nồi niêu soong chảo bằng nhôm khua vang động, hoặc đánh trống, đập phèng la kể cả bắn súng lên trời ầm ĩ. Sau này, vì tiếng pháo gây tiếng động vui tươi, nên ai cũng đốt pháo lấy hên. Tiếng pháo nổ ròn rã kèm thêm tiếng trống múa Lân nữa thì tuyệt vời! Các đội múa Lân thường có võ nghệ, múa thật đẹp mắt, nhất là khi Lân phải trèo cao để giật giải. Người Việt Nam cũng như người Trung Hoa tin rằng múa Lân và đốt pháo đầu năm sẽ mang lại nhiều sự may mắn.
          Khai bút đầu năm:
          “Đầu năm khai bút, bút khai hoa”, tuy không phải là một tục lệ, nhưng khá phổ biến trong giới “văn học” ngày xưa. Các cụ thường dậy sớm, ăn mặc chỉnh tề, mang “mực tàu, giấy đỏ” thảo đôi câu đối Tết treo lên tường lấy hên, hoặc sang thời “Tây học”, các nhà thơ, nhà văn kể cả học trò “nhóc tì” như chúng tôi thuở đó, cũng có thói quen “khai bút”, thí dụ như tìm một vần thơ xuân có ý nghĩ tốt lành, hoặc một lời tâm sự thương yêu, để hy vọng được hưởng một năm văn hay chữ tốt. Các em bé cũng được cha mẹ cho tập viết một vài nét chữ đầu năm, với niềm tin cả năm các em sẽ học giỏi hơn người.
          Coi bói đầu năm và chúc Tết:
          Đi lễ xin xâm hay coi bói đầu năm cũng trở thành thói quen ngày Tết. Ngưòi ta tin rằng, năm mới linh thiêng lắm, nhất là ngày mồng một Tết. Ai có được niềm vui và may mắn trong ngày này, sẽ được vui và may mắn cả năm.
          Coi bói, ngoài việc nhờ thầy bói (thường là thầy bói mù) gieo quẻ, người ta còn “bói Kiều”, (lấy cuốn truyện Kiều lật đại một trang, nếu gặp được đoạn nói về Kiều tái hồi Kim Trọng chẳng hạn, tức là năm đó sẽ có hy vọng gặp lại người tình xưa!). Ngoài bói Kiều đầu năm, người ta còn “bói cải lương”, “bói kịch”...(vào xem cải lương trễ, gặp ngay cảnh Lữ Bố hí Điêu Thuyền, sẽ tin rằng mình có số đào hoa!)
          Chúc Tết đã trở thành phong tục tập quán của người Việt Nam từ lâu. Người ta chúc nhau những điều tốt lành trong ngày đầu năm. Mừng tuổi cho trẻ em “mau ăn chóng lớn”, chúc các đôi vợ chồng trẻ: “đầu năm sinh con trai, cuối năm sinh con gái”, chúc các cụ được “tăng phúc tăng thọ”, chúc các Thầy Thông Thầy Phán được “Thăng quan tiến chức”, và chúc các vị thương gia “buôn may bán đắt, buôn một lãi mười, bằng năm bằng mười năm ngoái”, hoặc “phát tài, phát lộc” vân...vân. Cũng bởi nhiều khi lời chúc tụng quá lố, chướng tai, Cụ Tú Xương bèn châm biếm:
                       “Lẳng lặng mà nghe nó chúc sang”
                       “Đứa thì mua tước, đứa mua quan”
                       “Phen này ông quyết đi buôn lọng”
                       “Vừa bán, vừa la cũng đắt hàng”
          Xuất hành xông đất và hái lộc đầu năm:
          Tục xuất hành đầu năm lấy may, thường dựa vào lịch sách hoặc thầy bói, nhà tướng số, để chọn hướng xuất hành rất cẩn thận. Đàn bà con gái không nên ra đường sớm quá để tránh cảnh “ra ngõ gặp gái” xui sẻo, bị la rầy oan uổng. Trẻ con và người đang có tang cũng nên ở nhà sáng Mồng Một Tết, chớ có xớ rớ “xông đất” nhà người khác mà mang vạ. Ai cùng ăn diện đẹp đẽ, xuất hành đi lễ chùa hay lễ nhà thờ sáng Mồng Một và hái lộc đem về nhà. “Lộc” thường là một cành cây có búp non, một cành hoa...“Tệ nạn” hái lộc ngày xưa nhiều khi đã làm tiêu tan cả một vườn cây của nhà chùa.
          Cúng Ông Bà:
          Trong 3 ngày Tết, thường phải bày cỗ cúng Ông Bà (nàng dâu lãnh đủ công việc này), cho tới khi “hóa vàng”. Cỗ cúng gồm có thịt gà luộc, một món sào bóng tôm thịt, thịt mỡ ba chỉ hoặc thịt giò heo kho trứng, giò thủ. Cá thu kho..một món canh, tùy theo khẩu vị của ông bà khi còn sống, và ...tùy theo gia chủ, vì cỗ cúng sẽ là cỗ Tết của gia đình. Tập tục này ban đầu chỉ có tính cách tượng trưng, để tỏ lòng thành mời ông bà cùng ăn Tết với con cháu. Nhưng sau, cứ bày vẽ ra, tưởng tượng như các cụ về sơi cỗ, cũng “phàm phu tục tử” như người trần, nên bày ra lắm thứ. Chưa kể còn cảnh mê tín đốt vàng mã, vừa tốm kém , lại nguy hiểm vì nạn cháy nhà. Lễ “hoá vàng” tùy nhà, có khi ngay chiều mồng một Tết, có khi kéo dài tới mồng 6 Tết không chừng.
          Từ trưa đến tối mồng một Tết, người ta đến nhà Ông Bà, Cha Mẹ, họ hàng thân thuộc để chúc Tết và mừng tuổi (lì xì) cho các em bé (em gái lớn chưa chồng cũng được lì xì).
          Mồng Hai Tết:
          Ngày mồng hai Tết dành cho Bạn bè, hoặc đi xem hát (Mồng Một Tết cũng được đi xem hát sau khi làm xong bổn phận chúc Tết Ông Bà, Cha Mẹ, Họ Hàng).
          Mồng Ba Tết trở đi (còn Mồng, còn Tết):
          Được tự do ăn Tết thoải mái. Tùy theo địa phương, ngày Tết có khi kéo dài hàng mười ngày hay lâu hơn, nhất là đối với dân làng, Tết là thời gian rảnh rỗi, vụ Mùa đã xong, vụ Chiêm chưa tới. Tết kéo dài hàng tháng là thường.
          “Tháng Giêng ăn Tết ở nhà”
          “Tháng Hai cờ bạc, tháng Ba hội hè”
          Ăn Tết lâu như thế, không sản xuất, “miệng ăn núi lở”, dân ta xưa kia đa số nghèo khó cũng phải.
          Tết Truyền Thống Việt Nam xưa, chưa có Hội Chợ Tết và Diễn Hành Xe Hoa như ngày nay ở Little Saigon, California. Tuy nhiên, tại đình chùa và nơi công cộng, thường có mở hội, hát tuồng, hát chèo, cải lương, chơi cờ người, tổ tôm điếm, hoặc tổ chức thi mâm cỗ, thi đánh đu, đua thuyền, leo cột mỡ, kéo co, nhất là đấu vật, rất vui nhộn mà không ai phải mất tiền mua vé vào cửa. Tại các nơi mở hội, trên hè phố hoặc trong mỗi nhà thường có “sòng bài”, chơi bầu cua cá cọp, sóc đĩa, thò lò, đánh chắn, tổ tôm, tam cúc...sát phạt nhau khá tận tình. Kẻ được bạc vui vẻ vì hên cả năm. Kẻ thua bài cũng vui luôn, vì tuy đen bạc, nhưng... đỏ tình!
          Tùy theo địa phương, Tết truyền thống Việt Nam xưa có đôi chút đổi thay. Nhưng ở đâu thì ngày Tết cũng rất thiêng liêng và trọng đại. Vì đó là một ngày mang lại niềm hy vọng mới, xóa hết buồn phiền xui xẻo của năm cũ, hứa hẹn một năm mới vui tươi , hạnh phúc và tràn đầy may mắn tựa như những lời chúc trên tấm thiệp chúc Tết được gửi đến mỗi nhà từ trước Tết.
          Kính chúc toàn thể Quý vị một năm mới được vạn sự như ý. Cung Chú c Tân Xuân! Chúc Mừng Năm Mới!